Dziwne stworzenia z dużymi uszami, charakterystycznymi minami i nieco psotnym wyglądem można dziś spotkać w przestrzeni śląskich miast. Szczególnie kojarzone są z Katowicami, gdzie niewielkie figurki stały się jedną z lokalnych atrakcji. Ich historia nie zaczęła się jednak wraz z pojawieniem się rzeźb na ulicach. Beboki wywodzą się ze śląskich wierzeń i opowieści przekazywanych przez kolejne pokolenia.
Bebok był postacią ze śląskich opowieści
W tradycyjnych śląskich opowieściach bebok był stworzeniem, którym straszono przede wszystkim dzieci. Mógł czaić się w ciemnym kącie, piwnicy, na strychu albo w innym miejscu, do którego najmłodsi nie powinni zaglądać. Rodzice i dziadkowie wykorzystywali tę postać podobnie jak znanego w innych częściach Polski baboka czy bobo.
Nie istniał jeden dokładny opis wyglądu beboka. W zależności od opowieści mógł być włochaty, niewielki, ciemny, nieforemny albo przypominać trudnego do opisania stwora. Najważniejsze było samo przekonanie, że gdzieś w pobliżu może znajdować się istota, która pojawi się, gdy dziecko będzie niegrzeczne albo wejdzie w niebezpieczne miejsce.
Śląskie określenie przetrwało w języku regionalnym i z czasem zaczęło nabierać znacznie łagodniejszego znaczenia. Współczesne beboki częściej wzbudzają zainteresowanie i sympatię niż strach.
Skąd wzięła się nazwa bebok?
Nazwa jest elementem śląskiej tradycji językowej. Bebok należy do grupy postaci obecnych w dawnych wierzeniach ludowych, które miały tłumaczyć dzieciom nieznane zjawiska albo zniechęcać je do określonych zachowań.
Podobne istoty występowały również w innych regionach Polski, choć funkcjonowały pod innymi nazwami. Na Śląsku bebok stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych przykładów stworzeń związanych z lokalnymi opowieściami.
W rodzinnych przekazach można było usłyszeć ostrzeżenie, że bebok gdzieś siedzi, obserwuje albo może zabrać nieposłuszne dziecko. Takie historie były dawniej częścią codziennego wychowania i nie wymagały szczegółowego wyjaśniania, jak dokładnie stworzenie wygląda.
Beboki w Katowicach wyglądają już zupełnie inaczej
Dzisiaj słowo bebok wielu mieszkańcom regionu kojarzy się przede wszystkim z niewielkimi figurkami ustawionymi w Katowicach. Autorem charakterystycznych stworów jest śląski artysta Grzegorz Chudy, który nadał dawnym straszydłom bardziej przyjazną formę.
Współczesne beboki mają własne imiona, wygląd oraz często elementy nawiązujące do miejsca, w którym się znajdują. Jedne przedstawiane są przy wykonywaniu określonych czynności, inne otrzymują przedmioty związane z daną lokalizacją, zawodem albo historią miejsca.
Figurki pojawiają się m.in. przy lokalach, instytucjach i charakterystycznych punktach Katowic. Dzięki temu powstał nieformalny szlak, którego uczestnicy szukają kolejnych stworów podczas spaceru po mieście.
Dlaczego beboki stały się atrakcją Katowic?
Niewielkie rzeźby są łatwe do przeoczenia, dlatego ich odnajdywanie może przypominać miejską grę terenową. Poszczególne postacie stoją w różnych częściach Katowic, a część z nich została przygotowana w sposób związany z konkretną lokalizacją.
Beboki są fotografowane przez mieszkańców i turystów, a poszukiwanie kolejnych figurek stało się jednym ze sposobów zwiedzania miasta. Zamiast ograniczać spacer do najbardziej znanych miejsc, można przy okazji trafić na ulice, obiekty i punkty, których wcześniej nie planowało się odwiedzić.
Ich niewielkie rozmiary powodują też, że nie dominują miejskiej przestrzeni. Często trzeba podejść bliżej budynku, wejścia lub fragmentu chodnika, aby zauważyć kolejną postać.
Każdy bebok może mieć własny charakter
Współczesne figurki nie są identycznymi kopiami jednej postaci. Różnią się pozami, przedmiotami, strojem i szczegółami. Dzięki temu można je powiązać z konkretnym miejscem.
Bebok znajdujący się przy punkcie związanym z gastronomią może otrzymać element kojarzący się z jedzeniem, a postać stojąca przy instytucji może nawiązywać do jej działalności. Takie rozwiązanie pozwala łączyć lokalny folklor ze współczesnym Katowicami.
Dla osób spoza Śląska figurki mogą być przede wszystkim ciekawostką turystyczną. Dla mieszkańców ich nazwa ma jednak dodatkowe znaczenie, ponieważ odwołuje się do określenia znanego w regionie znacznie wcześniej niż miejskie rzeźby.
Bebok, utopiec i Skarbnik to nie ta sama postać
Śląski folklor obejmuje znacznie więcej stworzeń. Jednym z najbardziej znanych jest Skarbnik, związany z kopalniami i pracą górników. W opowieściach mógł ostrzegać przed niebezpieczeństwem, pomagać albo karać osoby łamiące określone zasady.
Inną postacią jest utopiec, czyli stworzenie kojarzone z wodą, stawami, rzekami i podmokłymi terenami. W dawnych historiach miał stanowić zagrożenie dla ludzi zbliżających się do niebezpiecznych miejsc nad wodą.
Bebok pełnił inną funkcję. Był przede wszystkim straszydłem pojawiającym się w opowieściach kierowanych do dzieci. Wspólnym elementem tych postaci jest ich silne związanie ze śląską kulturą ludową oraz historiami przekazywanymi ustnie.
Gdzie szukać beboków?
Najbardziej znane współczesne figurki związane są z Katowicami. Można spotkać je podczas spaceru po centrum oraz w innych częściach miasta. Ponieważ kolejne postacie pojawiały się w różnych lokalizacjach, przed planowaną wycieczką warto sprawdzić aktualną mapę lub wykaz figurek.
Samo poszukiwanie beboków można połączyć ze zwiedzaniem Katowic. Trasa prowadząca między rzeźbami pozwala zobaczyć zarówno popularne miejsca, jak i mniej oczywiste fragmenty miasta.
Dawne śląskie straszydło przeszło więc sporą przemianę. Stworzenie, którego obecnością kiedyś próbowano powstrzymywać dzieci przed wejściem do ciemnej piwnicy czy oddaleniem się od domu, dzisiaj można spotkać na ulicy, zrobić sobie z nim zdjęcie i ruszyć na poszukiwanie następnego.
Źródło: www.silesiainfo.pl
