Na pytanie o moment, w którym Śląsk odzyskał niepodległość, nie ma jednej prostej odpowiedzi. W przeciwieństwie do Polski, która 11 listopada 1918 roku wróciła na mapę Europy jako suwerenne państwo, Śląsk nigdy nie funkcjonował jako w pełni niezależny kraj w nowożytnej historii. Był regionem o wyjątkowej tożsamości, wielokrotnie zmieniającym przynależność państwową i znajdującym się pod wpływem różnych kultur.
Dlatego zamiast mówić o odzyskaniu niepodległości, historycy najczęściej wskazują na momenty, w których część Śląska została przyłączona do odradzającego się państwa polskiego po I wojnie światowej. Kluczowe wydarzenia rozegrały się w latach 1918–1922.
Śląsk przed 1918 rokiem – w czyich rękach był region?
Aby zrozumieć sytuację po I wojnie światowej, trzeba cofnąć się o kilka stuleci. W średniowieczu Śląsk należał do państwa Piastów, jednak już w XIV wieku przeszedł pod panowanie Korony Czeskiej. Następnie znalazł się pod rządami Habsburgów, a w XVIII wieku, po wojnach śląskich, większa część regionu została włączona do Prus.
Od 1871 roku Śląsk był częścią Cesarstwa Niemieckiego. Właśnie w tym państwie znajdował się w momencie wybuchu I wojny światowej. Mimo silnej germanizacji znaczna część ludności, szczególnie na Górnym Śląsku, mówiła po polsku i czuła związek z kulturą polską.
Rok 1918 – początek zmian
Upadek Cesarstwa Niemieckiego jesienią 1918 roku otworzył drogę do przemian politycznych w całej Europie Środkowej. W listopadzie odrodziła się Rzeczpospolita, a kwestia przynależności Górnego Śląska stała się jednym z najważniejszych sporów terytorialnych między Polską a Niemcami.
O losach regionu miała zdecydować społeczność międzynarodowa. Traktat wersalski z 1919 roku przewidywał przeprowadzenie plebiscytu, w którym mieszkańcy mieli opowiedzieć się za przynależnością do Polski lub Niemiec.
Powstania śląskie – walka o przynależność
Zanim jednak doszło do głosowania, na Górnym Śląsku wybuchły trzy zbrojne zrywy ludności polskiej.
Pierwsze powstanie śląskie miało miejsce w sierpniu 1919 roku. Drugie wybuchło rok później. Najważniejsze było jednak trzecie powstanie śląskie w 1921 roku, które znacząco wpłynęło na ostateczny podział regionu. Na jego czele stanął Wojciech Korfanty, jeden z najważniejszych przywódców politycznych Górnego Śląska.
Powstania nie były walką o stworzenie niezależnego państwa śląskiego. Ich celem było przyłączenie części regionu do Polski. Mieszkańcy domagali się prawa do samostanowienia i sprzeciwiali się przemocy oraz naciskom ze strony niemieckiej administracji.
Plebiscyt i decyzja Ligi Narodów
Plebiscyt odbył się 20 marca 1921 roku. Większość głosujących opowiedziała się za pozostaniem w Niemczech, jednak wyniki były zróżnicowane terytorialnie. W wielu uprzemysłowionych gminach przewagę mieli zwolennicy Polski.
Ostateczną decyzję podjęła Rada Ligi Narodów. W 1922 roku dokonano podziału Górnego Śląska. Polska otrzymała około jednej trzeciej terytorium plebiscytowego, ale obejmowało ono znaczną część przemysłu ciężkiego i kopalń.
W czerwcu 1922 roku wojska polskie wkroczyły na przyznane Polsce tereny. Ten moment bywa uznawany za symboliczne odzyskanie przez część Śląska związku z państwem polskim.
Autonomia województwa śląskiego
Warto podkreślić, że przyłączona do Polski część regionu otrzymała szeroką autonomię. Utworzono województwo śląskie ze stolicą w Katowicach. Posiadało ono własny sejm, skarb i znaczną niezależność finansową.
Autonomia była wyrazem uznania specyfiki regionu. Śląsk różnił się od innych części kraju strukturą społeczną, poziomem uprzemysłowienia oraz wielokulturowością. Ten szczególny status obowiązywał do 1939 roku.
II wojna światowa i kolejne zmiany granic
We wrześniu 1939 roku III Rzesza zajęła cały Górny Śląsk. Region został bezpośrednio włączony do Niemiec. Po zakończeniu II wojny światowej granice Polski przesunięto na zachód. Na mocy decyzji konferencji w Poczdamie niemal cały Śląsk znalazł się w granicach Polski.
Dolny Śląsk, wcześniej należący do Niemiec, został przyłączony do państwa polskiego w 1945 roku. Niemiecka ludność w większości opuściła te tereny, a ich miejsce zajęli osadnicy z różnych części kraju oraz z Kresów Wschodnich.
Czy można mówić o niepodległości Śląska?
W sensie prawnym Śląsk nie odzyskał niepodległości jako samodzielne państwo. Był i jest regionem w granicach większych organizmów państwowych. Jednak w świadomości mieszkańców momenty takie jak wkroczenie wojsk polskich w 1922 roku czy zakończenie II wojny światowej mają ogromne znaczenie symboliczne.
Dla części społeczności rok 1922 oznaczał powrót do Polski po ponad stu latach rządów pruskich i niemieckich. Dla innych był początkiem nowego etapu w skomplikowanej historii pogranicza.
Współcześnie dyskusje o tożsamości śląskiej i autonomii regionu nadal są żywe. Śląsk pozostaje miejscem, w którym przenikają się wpływy polskie, niemieckie i czeskie, a jego historia uczy, że granice polityczne nie zawsze pokrywają się z poczuciem przynależności mieszkańców.
Odpowiadając więc na pytanie, kiedy Śląsk odzyskał niepodległość, najczęściej wskazuje się rok 1922 jako moment, w którym część Górnego Śląska została włączona do odrodzonej Rzeczypospolitej. Nie była to jednak niepodległość w klasycznym rozumieniu, lecz zmiana przynależności państwowej, która na trwałe ukształtowała współczesny obraz regionu i jego miejsca w historii Europy Środkowej.
Źródło: www.silesiainfo.pl
