Śląsk Cieszyński nie jest współczesną jednostką administracyjną, lecz historyczną krainą położoną na pograniczu Polski i Czech. Jej centrum stanowi Cieszyn, ale zasięg regionu jest znacznie większy. Obejmuje miasta leżące w województwie śląskim oraz miejscowości znajdujące się obecnie w czeskim kraju morawsko-śląskim. Z tego powodu odpowiedź na pytanie, jakie miasta obejmuje Śląsk Cieszyński, wymaga uwzględnienia obu stron granicy.
Do najważniejszych miast po polskiej stronie zalicza się Cieszyn, Skoczów, Ustroń, Wisłę i Strumień. Z regionem historycznie związane są również Czechowice-Dziedzice oraz zachodnia część Bielska-Białej. Po stronie czeskiej wymienia się między innymi Czeski Cieszyn, Trzyniec, Jabłonków, Karwinę, Hawierzów i Bogumin. Do historycznego obszaru należą także części Ostrawy oraz Frydka-Mistka.
Czym właściwie jest Śląsk Cieszyński?
Śląsk Cieszyński to historyczna część Śląska skupiona wokół Cieszyna, doliny Olzy i północnych pasm Beskidu Śląskiego. Region nie ma obecnie jednej, urzędowo wyznaczonej granicy administracyjnej. Jego zasięg określa się przede wszystkim na podstawie dawnych granic Księstwa Cieszyńskiego, uwarunkowań historycznych oraz wspólnego dziedzictwa kulturowego mieszkańców.
W opisach regionalnych Śląsk Cieszyński przedstawiany jest jako obszar rozciągający się od Ostrawicy i Ostrawy na zachodzie do rzeki Białej i beskidzkich przełęczy na wschodzie. Jego północną część wyznaczają okolice Czechowic-Dziedzic, natomiast na południu region dochodzi do Przełęczy Jabłonkowskiej.
Współczesna granica polsko-czeska przecina tę krainę, ale nie zatarła jej kulturowej jedności. Po obu stronach Olzy zachowały się podobne tradycje kulinarne, stroje, gwara, muzyka, architektura i zwyczaje. Śląsk Cieszyński jest więc pojęciem szerszym niż powiat cieszyński, ponieważ obejmuje również miejscowości położone w Czechach oraz obszary należące obecnie do innych polskich powiatów.
Cieszyn jako historyczne centrum regionu
Najważniejszym miastem Śląska Cieszyńskiego jest Cieszyn. To właśnie wokół niego rozwijało się dawne księstwo, którego nazwa przetrwała w określeniu całej krainy. Miasto leży nad Olzą i sąsiaduje bezpośrednio z Czeskim Cieszynem.
Przed podziałem regionu był to jeden organizm miejski. Granica państwowa przeprowadzona w 1920 roku rozdzieliła Cieszyn na dwie części. Zachodnia część znalazła się w Czechosłowacji i z czasem przyjęła nazwę Czeski Cieszyn, natomiast historyczne centrum z rynkiem, Wzgórzem Zamkowym i większością najstarszych zabytków pozostało po stronie polskiej.
Obecnie Cieszyn i Czeski Cieszyn funkcjonują jako dwa odrębne miasta, ale łączy je sieć mostów, wspólne wydarzenia oraz projekty transgraniczne. Władze obu samorządów rozwijają współpracę w ramach koncepcji Euromiasta Cieszyn i Czeski Cieszyn.
Jakie miasta leżą po polskiej stronie Śląska Cieszyńskiego?
Do miast położonych w polskiej części regionu zalicza się przede wszystkim Cieszyn, Skoczów, Ustroń, Wisłę i Strumień. Każde z nich ma odmienny charakter, ale wszystkie łączy historia dawnego Księstwa Cieszyńskiego.
Skoczów jest jednym z najstarszych miast regionu. Leży nad Wisłą, pomiędzy częścią nizinną a podnóżem Beskidu Śląskiego. Przez wiele lat pełnił funkcję lokalnego ośrodka handlowego i rzemieślniczego. Z miastem kojarzone jest wzgórze Kaplicówka, z którego rozciąga się widok na Beskidy i Pogórze Cieszyńskie.
Ustroń jest uzdrowiskiem oraz popularnym ośrodkiem wypoczynkowym. Miasto rozciąga się w dolinie Wisły, u stóp Czantorii i Równicy. Jego rozwój wiązał się początkowo z hutnictwem, a następnie z lecznictwem uzdrowiskowym i turystyką.
Wisła leży dalej na południe, w górskiej części Śląska Cieszyńskiego. Jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych kurortów Beskidu Śląskiego. Na terenie miasta swoje początki ma największa polska rzeka, a okoliczne doliny, szlaki i stoki przyciągają turystów przez cały rok. Wisła i Ustroń są wymieniane jako jedne z głównych górskich miejscowości historycznej krainy cieszyńskiej.
Strumień położony jest w północnej części regionu, niedaleko Jeziora Goczałkowickiego. To niewielkie miasto o historycznym układzie urbanistycznym, związane z rolniczą częścią Śląska Cieszyńskiego.
Czy Bielsko-Biała należy do Śląska Cieszyńskiego?
Bielsko-Biała znajduje się na styku kilku historycznych regionów, dlatego nie całe miasto można jednoznacznie zaliczyć do Śląska Cieszyńskiego. Zachodnia część współczesnego miasta, czyli dawne Bielsko, historycznie należała do Śląska. Część położona na wschód od rzeki Białej, czyli dawna Biała, była związana z Małopolską.
Rzeka Biała przez stulecia stanowiła granicę pomiędzy Śląskiem a Małopolską. Dopiero w 1951 roku Bielsko i Biała zostały połączone w jedno miasto. Z tego względu w zestawieniach miast Śląska Cieszyńskiego pojawia się Bielsko, ale z zaznaczeniem, że chodzi o jego zachodnią, historycznie śląską część.
Podobna sytuacja dotyczy niektórych innych miejscowości granicznych. Współczesne podziały administracyjne nie zawsze pokrywają się z dawnymi granicami księstw i ziem historycznych. Zaliczenie konkretnego obszaru do Śląska Cieszyńskiego zależy więc nie tylko od obecnego położenia, lecz także od jego przeszłości.
Czy Czechowice-Dziedzice leżą na Śląsku Cieszyńskim?
Czechowice-Dziedzice są położone w północnej części historycznego Śląska Cieszyńskiego. Miasto znajduje się w powiecie bielskim, poza współczesnym powiatem cieszyńskim, ale jego przynależność regionalna wynika z dawnych granic Księstwa Cieszyńskiego.
To dobry przykład pokazujący, że Śląska Cieszyńskiego nie można utożsamiać wyłącznie z obszarem zarządzanym z Cieszyna. Historyczna kraina sięga dalej na północ i obejmuje miejscowości leżące obecnie w różnych powiatach.
Czechowice-Dziedzice rozwinęły się jako ważny ośrodek przemysłowy i kolejowy. Położenie przy liniach prowadzących w kierunku Bielska-Białej, Katowic, Cieszyna i Zebrzydowic miało duże znaczenie dla rozwoju miasta.
Jakie miasta obejmuje czeska część Śląska Cieszyńskiego?
Po czeskiej stronie granicy znajduje się znaczna część historycznej krainy, określana w Polsce często jako Zaolzie. Nazwa odnosi się do terenów położonych za rzeką Olzą z perspektywy polskiej części regionu, choć jej znaczenie historyczne i geograficzne może być rozumiane na kilka sposobów.
Najważniejszymi miastami czeskiej części Śląska Cieszyńskiego są Czeski Cieszyn, Trzyniec, Karwina, Jabłonków, Hawierzów i Bogumin. Z regionem związane są również wschodnie części Ostrawy oraz Frydka-Mistka.
Czeski Cieszyn leży naprzeciwko polskiego Cieszyna, na zachodnim brzegu Olzy. Oba miasta tworzyły niegdyś jedną miejscowość. Dziś można przejść z jednego państwa do drugiego w ciągu kilku minut, korzystając między innymi z Mostu Przyjaźni.
Trzyniec jest ważnym ośrodkiem przemysłowym, kojarzonym przede wszystkim z hutą. Jednocześnie miasto leży w pobliżu gór i miejscowości zachowujących tradycje góralskie. W okolicy działa polska mniejszość narodowa, funkcjonują polskie szkoły i organizacje społeczne.
Jabłonków jest najbardziej wysuniętym na południe miastem tej części regionu. Leży w pobliżu Przełęczy Jabłonkowskiej, która od stuleci stanowiła ważne przejście przez Karpaty. Okolica jest silnie związana z kulturą góralską i tradycjami Beskidu Śląskiego.
Czy Karwina i Hawierzów należą do regionu?
Karwina jest jednym z największych miast czeskiej części Śląska Cieszyńskiego. Jej rozwój został silnie związany z wydobyciem węgla kamiennego. Współczesne miasto powstało z połączenia kilku starszych miejscowości, z których część została głęboko przekształcona przez przemysł górniczy.
Hawierzów jest znacznie młodszym miastem. Powstał w XX wieku jako zaplecze mieszkaniowe dla rozwijającego się przemysłu i kopalń. Mimo stosunkowo krótkiej historii miejskiej leży na obszarze historycznego Śląska Cieszyńskiego i stanowi jeden z większych ośrodków po czeskiej stronie.
Do regionu należy także Bogumin, położony niedaleko ujścia Olzy do Odry. Miasto od dawna pełni funkcję ważnego węzła kolejowego, łączącego kierunki prowadzące do Polski, Czech i Słowacji. Znaczenie przebiegających przez ten teren linii kolejowych miało duży wpływ na spory dotyczące podziału Śląska Cieszyńskiego po pierwszej wojnie światowej.
Czy Ostrawa należy do Śląska Cieszyńskiego?
Nie cała Ostrawa leży na historycznym Śląsku Cieszyńskim. Miasto rozwinęło się na obszarze należącym do różnych krain historycznych, w tym Moraw i Śląska. Do ziemi cieszyńskiej zalicza się przede wszystkim jego wschodnie części.
Podobnie wygląda sytuacja Frydka-Mistka. Miasto powstało z połączenia Frydka i Mistka, leżących po przeciwnych stronach Ostrawicy. Historycznie Frydek należał do Śląska Cieszyńskiego, natomiast Mistek był związany z Morawami. Dlatego w zestawieniach dotyczących regionu wskazuje się jedynie wschodnią lub śląską część współczesnego miasta.
Takie przypadki pokazują, że lista miast Śląska Cieszyńskiego nie zawsze odpowiada ich współczesnym granicom. Jedno obecne miasto może obejmować dzielnice związane z różnymi regionami historycznymi.
Jakie miejscowości poza miastami tworzą Śląsk Cieszyński?
Charakter regionu tworzą nie tylko miasta, ale również liczne wsie i gminy. Po polskiej stronie szczególne znaczenie mają Brenna, Goleszów, Dębowiec, Hażlach, Zebrzydowice, Chybie oraz miejscowości Trójwsi Beskidzkiej, czyli Istebna, Jaworzynka i Koniaków.
Trójwieś Beskidzka wyróżnia się silnie zachowanymi tradycjami góralskimi. Z tym obszarem związane są koronkarstwo koniakowskie, pasterstwo, regionalna muzyka oraz dawna kuchnia oparta na ziemniakach, kapuście, mące i produktach mlecznych.
Po czeskiej stronie ważne są między innymi Mosty koło Jabłonkowa, Wędrynia, Bystrzyca, Gnojnik, Gródek i Nawsie. W wielu z tych miejscowości nadal mieszkają przedstawiciele polskiej mniejszości, a polskość jest obecna w szkolnictwie, kulturze i działalności lokalnych organizacji.
Śląsk Cieszyński pozostaje dzięki temu regionem wyraźnie transgranicznym. Cieszyn, Skoczów, Ustroń i Wisła po stronie polskiej oraz Czeski Cieszyn, Trzyniec, Jabłonków i Karwina po stronie czeskiej są częścią jednej historycznej przestrzeni, której nie da się opisać wyłącznie za pomocą obecnej granicy państwowej.
Źródło: www.silesiainfo.pl
